Tyle PKB inwestuje Unia Europejska w badania i rozwój. Dla porównania: Stany Zjednoczone — 3,5 procenta. Na tle tej luki można by sądzić, że Bruksela zrobi wszystko, żeby ją zmniejszyć. A tymczasem toczy się właśnie negocjacyjna bitwa o 10. Program Ramowy (FP10), w której naprzeciwko siebie stoją Komisja, Parlament i kilka rządów narodowych, gotowych ciąć właśnie tam, gdzie cięcia bolą najbardziej.

To wydanie newslettera poświęcam opowieści o tym, jak europejski system grantów produkuje nierówności pod płaszczem retoryki o spójności, dlaczego prawdziwa siła akademicka buduje się od dawna na zupełnie innych zasadach, i jak polskie uczelnie publiczne zaczęły szukać własnej drogi wyjścia, tylko po to, żeby odkryć, że własne prawo skutecznie im tę drogę blokuje.

Zaczynajmy.

PROCES

Bruksela od kuchni: efekt świętego Mateusza w europejskich grantach

Kiedy słyszysz o unijnych funduszach na badania, wyobrażasz sobie strumień pieniędzy płynący równomiernie po całej Europie. Sprawdźmy zatem liczby.

Polska, mimo ogromnego potencjału naukowego, otrzymuje z konkursowych instrumentów unijnych — zwłaszcza z Europejskiej Rady ds. Badań Naukowych (ERC) — ułamek środków odpowiadający jej ciężarowi demograficznemu i ekonomicznemu. Polska to ponad 8 procent ludności UE i prawie 5 procent jej PKB. W konkursach elitarnych to się nie przekłada na proporcjonalne finansowanie. To nie jest przypadek dystrybucji. To jest strukturalny wynik gry, w której od dekad reguły piszą ci, którzy już mają przewagę.

Ekonomiści nazywają taki mechanizm efektem świętego Mateusza: temu, kto ma, będzie dodane. W praktyce wygląda to tak:

Zachodnie uczelnie od dekad budują wyspecjalizowane działy pozyskiwania funduszy. Prawnicy, finansiści, project managerowie, dedykowani wyłącznie do pisania wniosków, zarządzania budżetami i sprawozdawczością europejską. Kiedy badacz z Heidelbergu aplikuje o grant ERC, stoi za nim kilkanaście osób. Kiedy robi to jego kolega z Krakowa, robi to sam, po godzinach, w Excelu.

Jeden z polskich naukowców, uczestniczący w projekcie z niemieckim konsorcjum, opisał to tak: “Zapytali mnie, kto obsługuje u nas budżet. Odpowiedziałem, że ja. Byli w szoku, że nie mamy dedykowanego personelu finansowego.” Na uczelni jest dział administracyjny, ale przy grantach europejskich — jak mówi ktoś inny — “nawet nie znają skrótów. Zostajesz sam.”1

Komisja Europejska widzi ten problem i odpowiada instrumentami widening (Teaming, Twinning, ERA Chairs). Ale to plastry na strukturalne krwawienie. Bo równolegle rośnie presja na mierzalne wyniki, komercjalizację i patenty w krajowych i europejskich systemach finansowania, co systemowo premiuje duże uczelnie z zachodnim zapleczem i spycha jeszcze bardziej w dół projekty interdyscyplinarne oraz instytucje o mniejszych budżetach. Ocena śródokresowa Horizon Europe pokazała, że 32 procent uczestników uważa aplikowanie o środki europejskie za bardziej uciążliwe niż w poprzednim programie. Koszty administracyjne wynoszą średnio 6-10 procent budżetu projektu — a u 48 procent beneficjentów przekraczają 10 procent. Kto te koszty łatwiej udźwignie?2

Proszę Państwa, to nie jest anomalia. To jest cecha systemu.

Dziś wyraźnie widać to w procesie politycznym. 16 lipca 2025 roku Komisja Europejska złożyła formalny wniosek legislacyjny dotyczący 10. Programu Ramowego (FP10) — następcy Horizon Europe — z budżetem 175 miliardów euro, czyli dwukrotnie więcej niż obecne 93,4 miliarda w Horizon Europe 2021-2027.3 Brzmi ambitnie. Ale raport Draghiego rekomendował 200 miliardów, raport Heitora — 220 miliardów. Parlament Europejski popiera wyższy pułap i odwołuje się do obu raportów. Kraje “oszczędne” — te same, które od lat torpedują ambitne budżety — naciskają na cięcia.

Jak zawsze, to wynik finalnych negocjacji Komisja vs. Parlament vs. Rada. w trilogu zdeterminuje, czy Europa faktycznie zaatakuje lukę wobec USA i Chin w badaniach naukowych, czy zostanie na obecnym poziomie.

Poland Audit: Teoretycznie Polska ma w tym momencie najlepszą pozycję negocjacyjną od lat. Piotr Serafin — Polak — jest Komisarzem ds. Budżetu i odgrywa kluczową rolę w tych negocjacjach. Polska jest też koordynatorem grupy 17 krajów “Przyjaciół Spójności”, które spotykały się w Warszawie. Czy rząd przełożył te atuty na konkretne stanowisko negocjacyjne w sprawie wskaźników widening i udziału krajów EU-13 w FP10? Co robi MNiSzW, żeby zmienić zasady gry — nie tylko reagować na propozycje Komisji, ale pisać własne? Z mojego rozeznania wynika, że na to pytanie nadal nie ma zadowalającej odpowiedzi.

MONITOR SOFT POWER

Gdzie trafiają europejskie mózgi

Szacunki wskazują, że ponad 100 tysięcy Europejczyków z doktoratami pracuje dziś w Stanach Zjednoczonych.4 Sprawozdanie Heitora “Align, act, accelerate”5, na którym opiera się Parlament Europejski w swojej rezolucji, wprost mówi o “drenażu mózgów w Europie” i proponuje inicjatywę “Wybierz Europę”, która ma ten trend odwrócić do 2035 roku. Cel: zamienić drenaż mózgów w ich “pozyskiwanie”. Nazwa inicjatywy mówi sama za siebie — problem jest na tyle poważny, że wymaga własnego programu.

“Large South European countries and most Eastern European countries continue to face long-standing challenges related to brain drain.” mówi raport “Align, act, accelerate”, oficjalny dokument KE.

I dalej: “For Europe this is a serious problem when talented and well-educated young people leave. This self-reinforcing process of cumulative causation can only be broken if Europe makes a strategic change.”

Raport wskazuje też pewien paradoks: “The number of researchers (FTE) more than doubled in Poland, Sweden and Greece between 2012 and 2022.” Tak. Polska produkuje coraz więcej badaczy. I coraz więcej z nich wyjeżdża.

Żeby zrozumieć dlaczego, wystarczy jedno zestawienie:

Wskaźnik Europa (EU) Stany Zjednoczone Łączne aktywa funduszy wieczystych ~45 mld EUR Ponad 800 mld USD Przeciętna wielkość funduszu 180 mln EUR 1,2 mld USD Fundusz Harvard University --- ~53 mld USD Fundusz Stanford University --- ~35 mld USD Typowa stopa wydatkowania zysków 3-4% rocznie 4-5% rocznie.6

Pisze o tym też raport Heitora “The European average RD&I expenditure per researcher is about half of the US average, which is over 400 thousand euros per researcher per year.” Europejski badacz kosztuje połowę tego co amerykański. Polskiemu daleko nawet do europejskiej średniej (65-82 tys. EUR wobec 161 tys. EUR średniej UE i ponad 400 tys. w USA).

“Precisely at the time when it matters more than ever — for economic development, for defending Europe’s freedom and security — the EU is falling behind in science, technology and innovation.” — mocna fraza? To zdanie z oficjalnego dokumentu KE z 2024 roku.

Z odsetek od swoich funduszy Stany Zjednoczone finansują badania, stypendia i pensje, które przyciągają najlepszych. Ameryka nie “kradnie” europejskich naukowców. Po prostu kupuje ich za gotówkę z odsetek. A Europa? Organizuje kolejną konferencję o innowacjach.

ALERT

Polskie uczelnie chcą (i mogły by) być jak Harvard. Prawo mówi: nie.

Warto podkreślić, że polskie środowisko naukowe nie jest ani bezradne, ani bezczynne i ma wizję naprawy swojej sytuacji.

Rektorzy największych polskich uczelni wiedzą, że z budżetu państwa nigdy nie przyjdą pieniądze, których nauka potrzebuje. Środowisko naukowe w Polsce od miesięcy alarmuje: naukowcy piszą listy otwarte do rządu, domagają się co najmniej 400 milionów złotych więcej dla Narodowego Centrum Nauki. Odpowiedź jest zawsze ta sama: nie ma z czego.

Dlatego uczelnie zaczęły szukać własnej drogi.

Co więcej, znalazły ją. I trafiły na ścianę.

Model, na który stawiają, jest prosty i sprawdzony przez wieki: zebrać darowizny, zainwestować je w fundusz wieczysty, wydawać tylko zyski. Według danych przytaczanych przez Katarzynę Mokrzycką z XYZ, Cambridge zarządza funduszem wartym 6,5 miliarda funtów, który w samym tylko zeszłym roku przekazał uczelni 165 milionów funtów na działalność. Oxford przez lata rozdysponował z funduszu prawie 2 miliardy funtów.

Pionierami w Polsce są dwie instytucje. Akademia Leona Koźmińskiego uruchomiła swój fundusz dwa lata temu, jako pierwsza w Polsce. Wśród darczyńców: Panattoni, Bank Millennium, ERGO Hestia i EY. Cel: zebrać minimum 50 milionów złotych, generować 2-3 miliony rocznie. Rektor prof. Grzegorz Mazurek, mówi: “Harvard dysponuje ponad 50 mld dolarów. Mając ułamek tej kwoty w Polsce, możemy zbudować wiodący uniwersytet o światowej klasie.”7

Uniwersytet Ekonomiczny w Poznaniu, to pierwsza publiczna uczelnia z kapitałem żelaznym. Prorektor ds. finansów mówi: “Kopiujemy dobrze znany i sprawdzony model. W największych zachodnich uczelniach środki w przeważającej większości pochodzą z zewnątrz.”8

Rektor Uniwersytetu Warszawskiego, prof. Alojzy Nowak, mówi o funduszu rzędu 10 miliardów złotych, zasilanym emisją obligacji. Rozmawiał z bankami (Pekao potwierdziło zainteresowanie), rozmawiał z premierem. Matematyka jest czytelna: Stanford czerpie z funduszu 2 miliardy dolarów rocznie — to 20 procent rocznego budżetu uczelni, więcej niż wszystkie granty razem wzięte. 9

I tu właśnie pojawia się ściana.

Diabeł tkwi w definicjach. Polskie uczelnie publiczne funkcjonują w reżimie finansów publicznych, który nie pozwala im generować zysku w celach komercyjnych ani emitować obligacji na rynku kapitałowym — a bez emisji obligacji nie ma kapitału na fundusz. Cytowany przez XYZ, rektor Politechniki Krakowskiej, prof. Andrzej Szarata, mówi wprost: “Zgodnie z ustawą jako uczelnie nie powinniśmy zarabiać, więc nie możemy również emitować obligacji. Myślimy o tym, ale dziś prawo na to nie pozwala.” To nie jest kaprys — to konkretna bariera prawna wynikająca z Prawa o szkolnictwie wyższym i nauce.

Do tego dochodzi drugi absurd: wycena majątku. Wartość nieruchomości Uniwersytetu Warszawskiego wpisana jest do ksiąg według stanu z 1 stycznia 1995 roku — ta data dotyczy ustawowej możliwości przeszacowania nieruchomości uczelnianych. Kiedy w 2023 roku UW zlecił profesjonalną wycenę rynkową zaledwie czterech wybranych budynków, ich wartość rynkowa okazała się trzykrotnie wyższa niż księgowa. Profesor Nowak twierdzi, że gdyby cały majątek uczelni został właściwie oszacowany, “mógłby stanowić solidne zabezpieczenie emisji obligacji.” Wymaga to zmiany ustawy. Której nikt dotąd nie napisał.

Konferencja Rektorów Szkół Ekonomicznych powołała zespół do pracy nad systemowym rozwiązaniem. Minister nauki, dr Marcin Kulasek, podobno rozumie potrzebę. Na spotkaniu z premierem pod koniec 2025 roku temat podobno wywołał zainteresowanie.

Na co czekamy? Na projekt ustawy.

Tymczasem uczelnie prywatne, zwolnione z tego legislacyjnego gorsetu, cicho budują przewagę. Zwinność prywatna wygrywa ze skostniałą maszynerią państwową.

Co jeśli ustawa nie nadejdzie?

Bierzmy się do roboty.

Dziękuję za uwagę. Jeśli to wydanie było przydatne, prześlij je komuś, kto powinien to czytać.

Krzysztof

Big Techy spotykały się z Komisją Europejską średnio raz na każdy dzień roboczy w pierwszej połowie 2025 roku. Spośród 138 uczestników zamkniętych konsultacji przygotowawczych 114 stanowi…

Read more

Read more

Tyle ogniw słonecznych używanych w UE pochodzi z Chin według danych Eurostat. Nie 30%, nie 50%. Dziewięćdziesiąt cztery procent. Europejska transformacja energetyczna, za którą europejscy podatnicy płacą setki miliardów euro, jest w tej chwili finansowaniem chińskiego przemysłu. I dlatego 4 marca 2026 roku, po długich i wyboistych przygotowaniach, Komisja Europejska powiedziała: wystarczy.

IAA ma działać przez trzy dźwignie:

Dźwignia pierwsza: zamówienia publiczne.

Przetargi publiczne w sektorach strategicznych (stal, cement, aluminium, samochody, baterie, OZE) będą musiały uwzględniać wymogi europejskiego pochodzenia lub niskiej emisji produktów. W praktyce: zamawiający z sektora publicznego nie będzie mógł po prostu wybrać najtańszej oferty, jeśli produkt pochodzi z kraju, który nie ma umowy z UE gwarantującej wzajemność. Wykluczenie dotyczy firm kontrolowanych przez podmioty z krajów bez takich umów.

Konkretne progi zapisane w rozporządzeniu:

- Co najmniej 25% wymogu niskiej emisji dla stali używanej w budownictwie, infrastrukturze i transporcie.
- Co najmniej 5% wymogu unijnego pochodzenia i niskiej emisji dla betonu i zaprawy w budownictwie.
- Co najmniej 25% wymogu unijnego pochodzenia i niskiej emisji dla aluminium w budownictwie, infrastrukturze i transporcie.
- Dla samochodów elektrycznych: montaż w UE, co najmniej 70% wartości komponentów pojazdu (bez baterii) z UE, dodatkowe wymogi dla ogniw bateryjnych i układów napędowych. Wymagania wprowadzane stopniowo.

Dla baterii i systemów magazynowania energii (BESS): wymóg unijnego pochodzenia od wejścia w życie, z dalszymi wymogami dla ogniw wdrażanymi w ciągu 1-3 lat.

Read more

3 marca 2026: von der Leyen powiedziała “later this month”. Zegar ruszył.

Przemówienie na European Employment and Social Rights Forum w Brukseli nie było przypadkowym miejscem na tę zapowiedź, bo prawa pracowników będą ważnym tematem w procesie negocjacji tej inicjatywy. Przed zgromadzonymi ministrami, europosłami, pracodawcami i związkowcami przewodnicząca Komisji Europejskiej powiedziała wprost: “later this month, we will propose the 28th regime”. To sygnał startowy. Do tej pory EU Inc, funkcjonujące oficjalnie pod nazwą “28th regime” było jedynie koncepcją. Za moment jednak stanie się inicjatywą w toku procedury legislacyjnej.

Jak wygląda sekwencja od teraz?

Po rozpoczęciu prac przez KE inicjatywa wchodzi do procedury współdecydowania: Parlament Europejski i Rada Unii Europejskiej (ministrowie z 27 państw) pracują nad nim równolegle. Cały proces kończą negocjacje między wszystkimi trzema instytucjami, tak zwany trilog, czego efektem jest finalna wersja prawa.

Brzmi jak długi proces? Jeszcze niedawno mógł on trwać nawet 5 lat. Teraz wszystko się zmienia. Może być krótki. Nawet bardzo krótki.

Komisja i Parlament pracują ostatnio w trybie priorytetowym. Agenda konkurencyjności Europy to nie tylko hasło, to jest program polityczny wiodących partii europejskich oparty na raportach Dragiego i Letty. EU Inc jest jednym z jego kluczowych elementów. Komisja używa nawet niestandardowych instrumentów procedowania, takich jak pakiety omnibus. Presja na szybkość jest bardzo realna.

Co jest właściwie na stole?

Read more

Zaczynamy od gorącego tematu Paktu Migracyjnego. Choć termin mija za cztery miesiące, większość krajów UE wciąż nie jest gotowa. Polska – mimo politycznego sprzeciwu – przygotowuje się do technicznej implementacji nowych przepisów.

Zapraszam też za kulisy cyfrowej weryfikacji wieku. Ten temat to nie tylko kwestia ochrony nieletnich, ale walka o to, czy nasze dane tożsamościowe trafią w ręce Apple i Google, czy pozostaną w ramach otwartych standardów europejskich.

Na koniec serwuję Państwu na analizę polskiego soft power kulinarnego.

Zapraszam do lektury!

Read more

15,1 procent rekomendacji Draghiego ma dziś przełożenie na prawo UE. Polska zajmuje 32. miejsce w Global Soft Power Index. Przemysł stoczniowy rośnie mimo państwa, nie dzięki niemu.

Co łączy te liczby? Wspólny mianownik: Polska ma coraz większy potencjał, którego nie przekłada na wpływ.

Proszę Państwa, to nie jest narzekanie. To jest diagnoza. I z tej diagnozy wynika jedno pytanie: kiedy zaczniemy kształtować reguły europejskiej i globalnej gry, zamiast tylko się do nich dostosowywać?

Zaczynajmy.

Read more

Polska jest na krótkiej liście w wyścigu o siedzibę nowej agencji unijnej. Polski minister finansów osobiście lobbował w Brukseli. Sektor prywatny też się zmobilizował. To dobry przykład, że jak chcemy, to potrafimy się zmobilizować.

Ten newsletter powstał, żeby pokazywać takie momenty. Ale też te, w których oddajemy pole i przegrywamy. Codziennie od poniedziałku do piątku będę omawiać jeden proces polityczny, jeden monitor soft power, jeden alert przemysłowo-technologiczny a do tego polecę Państwu wydarzenia i lektury, które uważam za warte uwagi.

Zaczynamy.

Read more